De Zakopane-stijl: Witkiewicz' houten architectuur, en waar je haar ziet

Een stijl geboren in de bergen, niet ernaartoe geïmporteerd

Loop de Krupówki af en de houten gebouwen lijken op één doorlopend idee: steile met shingles gedekte daken, donkere houten wanden, gesneden gevels die naar de straat kijken, veranda’s afgezet met zaagtandranden. Het oogt oud, alsof het hier gewoon eeuwenlang gegroeid is zoals de dorpen van de Podhale groeiden. Dat is niet zo. Wat je hier ziet, is een bewuste architectonische stijl, uitgevonden in Zakopane in een specifiek decennium door een specifiek persoon, werkend vanuit een bouwtraditie die in de regio al bestond maar nooit als stijl met een naam was behandeld.

Die persoon was Stanisław Witkiewicz, een schilder, kunstcriticus en schrijver die in de jaren 1880 voor zijn gezondheid naar Zakopane kwam en er met tussenpozen de rest van zijn werkzame leven bleef. Hij was geen opgeleid architect en importeerde geen vormen uit Krakau, Wenen of elders.

Wat hij deed, was aandachtig kijken naar de hutten, schuren en kerken die de lokale górale bergbewoners al generaties lang bouwden uit sparrenstammen, en beargumenteren dat deze volkstimmerkunst al de elementen van een nationale architectuur bevatte: steile daken geschikt voor zware sneeuw, dragende blokmuren, gesneden en doorbroken houtwerk op gevels en raamlijsten, motieven ontleend aan lokale weefkunst en volkssnijwerk. Witkiewicz’ bijdrage was deze elementen te codificeren tot een herhaalbare stijl voor huizen, villa’s, kerken en openbare gebouwen, en er een naam aan te geven die bleef hangen: de Zakopane-stijl, styl zakopiański.

Dat onderscheid is belangrijk, want het is het meest voorkomende misverstand bij bezoekers. De stijl is geen kopie van Alpenchalets, geen Habsburgse import, geen 20e-eeuwse toeristische uitvinding vermomd als traditie. Ze kwam voort uit lokale timmerkunst die al bestond in dorpen zoals Chochołów, omgevormd door het oog van één architect tot iets wat als villa aan een straat in Zakopane gebouwd kon worden in plaats van alleen als boerderijgebouw op een berghelling.

Drie gebouwen, allemaal te voet bereikbaar vanuit het centrum, tonen die ontwikkeling duidelijk: Villa Koliba, het eerste huis in de stijl; de kapel van Jaszczurówka, Witkiewicz’ meest persoonlijke en verfijnde ontwerp; en de gesneden poort van de begraafplaats Pęksowy Brzyzek, een klein maar volledig voorbeeld van datzelfde vocabulaire toegepast op iets zo alledaags als een begraafplaatsingang.

Villa Koliba (1892-1894): het eerste huis van de stijl

Villa Koliba, gebouwd tussen 1892 en 1894 op wat toen de rand van Zakopane was, is waar de Zakopane-stijl begint als gebouwd feit in plaats van idee op papier. Witkiewicz ontwierp haar voor Zygmunt Gnatowski, en het was het eerste huis dat vanaf het begin bedacht was als voorbeeld van de nieuwe stijl, en niet als een gewone górale-hut die toevallig goed gebouwd was.

De plattegrond, de steile daklijn, de gesneden veranda-steunen, de decoratieve windveren op de gevels en de geschilderde geometrische motieven binnen verschijnen hier allemaal in een vorm die al vrijwel volledig uitgewerkt is, wat mede verklaart waarom het gebouw meer betekenis heeft dan zijn bescheiden omvang doet vermoeden: alles wat volgde, in Zakopane en later in de wijdere regio, meet zich aan dit eerste huis.

Villa Koliba huisvest vandaag het Museum van de Zakopane-stijl, gerund onder het Tatra-museum, dezelfde instelling opgericht in 1888 die een groot deel van het culturele leven van de stad verankert. Binnen bewaart het museum origineel meubilair, gesneden details en decoratieve schema’s die specifiek voor dit huis ontworpen zijn, wat het een zeldzaam geval maakt van een oprichtingsgebouw dat met zijn interieur grotendeels intact bewaard is gebleven, niet alleen zijn gevel.

Er doorheen lopen geeft een duidelijker gevoel van de logica van de stijl dan welke beschrijving ook: het snijwerk is geen willekeurig ornament dat over een houten oppervlak gestrooid is, het zijn structurele elementen (spanteinden, balkverbindingen, veranda-consoles) hervormd zodat hun functionele vorm ook decoratie draagt, precies het principe dat Witkiewicz aan górale-schuren en -hutten ontleende.

Villa Koliba ligt een korte wandeling van het voetgangersgebied van de stad, dicht genoeg bij de oude kerk en begraafplaats hieronder beschreven dat de twee samen één gemakkelijk uitstapje vormen. Voor context over hoe Witkiewicz’ interieurs zich verhouden tot de bredere museumcollecties van de stad, waaronder de eigen villa van componist Karol Szymanowski, behandelt de gids over het Tatra-museum, Villa Atma en de Hasior-galerie het bredere museumlandschap voorbij dit ene gebouw.

De kapel van Jaszczurówka (1904-1907): de stijl op haar meest verfijnd

Waar Villa Koliba de eerste versie is, is de kapel van Jaszczurówka, aan de oostrand van Zakopane, de rijpe versie. Gebouwd tussen 1904 en 1907, meer dan tien jaar na Koliba, wordt ze algemeen beschouwd als Witkiewicz’ beste werk en de duidelijkste enkele uitspraak van wat de Zakopane-stijl kon bereiken toegepast op een gebouw bedoeld voor bezinning in plaats van dagelijks wonen.

De kapel is klein, één enkel volume met steil dak in donker hout, maar elk oppervlak draagt het bij Koliba ontwikkelde vocabulaire verder doorgevoerd: scherper snijwerk, een zelfverzekerder daklijn, een interieur beschilderd met van volkskunst afgeleide motieven die de hele kleine ruimte veranderen in een stuk toegepaste decoratie in plaats van een simpele doos met ornament erbovenop.

De kapel werd besteld door de familie Uznański, wier villa er vlakbij stond, en ze functioneert vandaag zoals altijd, een werkende kapel in plaats van een omgebouwd museumstuk, wat haar mede een ander gevoel geeft dan Villa Koliba. Ze ligt verder van het centrum dan de andere twee bezienswaardigheden in deze wandeling, aan de weg richting de waterval en het thermale-bronnengebied van Jaszczurówka, precies waarom veel bezoekers die alleen de Krupówki en de oude stad lopen haar missen. Te voet vanuit het centrum van Zakopane duurt het ongeveer 30 tot 40 minuten enkele reis; een taxi of een van de lokale minibusjes overbrugt dezelfde afstand in enkele minuten als de tijd krap is.

Dit is ook het gebouw dat online het vaakst verkeerd wordt bestempeld, dus het is de moeite waard hier duidelijk te stellen: de kapel van Jaszczurówka maakt geen deel uit van de UNESCO-Werelderfgoedlijst van houten kerken van zuidelijk Klein-Polen. Die verwarring komt vaak genoeg en specifiek genoeg voor dat ze hieronder een eigen sectie krijgt.

Pęksowy Brzyzek: de gesneden poort en de oude begraafplaats

De derde halte is de kleinste en de makkelijkste om ongemerkt voorbij te lopen: de houten poort van Pęksowy Brzyzek, de oude parochiebegraafplaats naast de originele houten kerk van Zakopane aan de Kościeliska-straat, dicht bij het centrum van de stad. De kerk zelf dateert van vóór de Zakopane-stijl zoals Witkiewicz die definieerde, maar de begraafplaatspoort is een schoolvoorbeeld van de stijl toegepast op de kleinst mogelijke schaal, een gesneden houten kader met dezelfde steile kap, dezelfde doorbroken en gesneden planken, dezelfde visuele taal die op ware grootte terugkomt bij Villa Koliba en Jaszczurówka.

Pęksowy Brzyzek is een functionerende begraafplaats, geen museum, en herbergt de graven van mensen die centraal stonden in de culturele geschiedenis van Zakopane, waaronder Witkiewicz zelf en leden van de artistieke en bergbeklimmerskringen die de stad door de late 19e en 20e eeuw vormgaven.

Veel grafstenen zijn zelf gesneden in lokale hout- of steentradities, wat een langzame wandeling over het terrein tot een voortzetting maakt van hetzelfde architectonische verhaal dat bij de andere twee haltes verteld wordt, alleen in gedenkvorm in plaats van huiselijk of religieus. Omdat het een functionerende begraafplaats is, geldt dezelfde verwachting als overal elders: loop stil, blijf op de paden, en behandel het als een plek waar mensen nog steeds komen rouwen, niet als decor.

De ligging naast de oude kerk, twee of drie minuten lopen van de Krupówki, maakt het de gemakkelijkste van de drie bezienswaardigheden om te combineren met een gewone wandeling door de stad, en ze past natuurlijk bij het bredere rondje uit de halve dag wandeling vanaf Krupówki.

Een middagwandeling die de drie verbindt

Geen van de drie gebouwen vereist op zichzelf een speciale tocht, en samen vormen ze een natuurlijke halve-dagwandeling die begint en eindigt in het centrum van Zakopane. Onderstaande tabel geeft een ruwe indruk van afstanden en tempo vanaf de top van de Krupówki, het gebruikelijke startpunt voor wie in het centrum verblijft.

Halte	Gebouwd	Afstand vanaf Krupówki	Looptijd
Pęksowy Brzyzek & oude kerk	poort: tijdperk Zakopane-stijl; kerk dateert van eerder	ongeveer 5-10 minuten	5-10 min
Villa Koliba	1892-1894	ongeveer 10-15 minuten	10-15 min
Kapel van Jaszczurówka	1904-1907	ongeveer 2,5-3 km	30-40 min

Een praktische volgorde is starten bij de oude kerk en Pęksowy Brzyzek, doorlopen naar Villa Koliba voor het museuminterieur, en eindigen bij Jaszczurówka, ofwel te voet voor wie de wandeling zelf wil, ofwel per taxi of minibus om de terugweg later op de dag te besparen. Reizigers die de route liever niet zelf uitstippelen, kunnen een privé rondleiding door het centrum van Zakopane boeken, die doorgaans de houten architectuur rond de Krupówki behandelt naast de andere bezienswaardigheden van de stad.

Dezelfde drie haltes passen ook goed in een langer verblijf: zowel het Zakopane-weekend-programma als de gids over hoeveel dagen Zakopane echt nodig heeft behandelen zo’n architectuurwandeling als een natuurlijke halve-dagslot in plaats van een volledige dag op zich.

Dagjesmensen vanuit Krakau die de architectuurwandeling willen zonder een bergexcursie op te geven, kunnen haar ook inpassen in een langere privédag, zoals een privé dagtocht vanuit Krakau met chauffeur waarbij onderweg gekozen stops mogelijk zijn, of een meer algemene kleinschalige sightseeingtour vanuit Krakau die het centrum van Zakopane omvat. Voor de praktische kant van zelfstandig reizen tussen de twee steden, zie de vergelijking van bus, trein en auto van Krakau naar Zakopane.

Wat de Zakopane-stijl niet is: de UNESCO-verwarring

Dit is de moeite waard om direct te stellen, want het is een van de meest herhaalde vergissingen over de architectuur van de stad: noch de kapel van Jaszczurówka, noch enig ander gebouw in de Zakopane-stijl staat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. De lijst die wél bestaat en die bezoekers er soms mee verwarren, is de UNESCO-Werelderfgoedlijst van houten kerken van zuidelijk Klein-Polen, een groep oudere rooms-katholieke en Grieks-katholieke blokhutkerken, gebouwd merendeels tussen de 15e en 18e eeuw, ruim voordat Witkiewicz geboren werd.

De dichtstbijzijnde van die vermelde kerken bij Zakopane staat in Dębno, nabij Nowy Targ, een werkelijk andere bouwtraditie uit een andere periode, die alleen het basismateriaal (hout) en de regio (zuidelijk Polen) deelt met wat Witkiewicz twee tot vier eeuwen later ontwierp.

De verwarring is begrijpelijk. Beide tradities gebruiken donker hout, steile daken en dezelfde brede Podhale- en Klein-Polen-geografie, en beide worden in losse verwijzingen naar “houten Polen” op één hoop gegooid. Maar het zijn niet dezelfde dingen, ze staan niet op dezelfde lijst, en Villa Koliba of de kapel van Jaszczurówka als UNESCO-vermeld omschrijven is simpelweg onjuist.

De Zakopane-stijl is een uitvinding uit de late 19e en vroege 20e eeuw zonder UNESCO-Werelderfgoedstatus; de oudere blokhutkerken, met Dębno erbij, zijn degene die dat wél dragen. Wie een aparte tocht langs houten kerken rond Nowy Targ plant, in plaats van de Witkiewicz-architectuur binnen Zakopane zelf, is op zoek naar een ander dagje uit dan wat deze gids behandelt.

Voorbij de drie bezienswaardigheden: villa’s, het oude museum, en de Hasior-galerie

Zodra het oog getraind is op de drie haltes hierboven, duikt hetzelfde vocabulaire overal in de rest van de stad op. Particuliere houten villa’s gebouwd in of beïnvloed door de Zakopane-stijl staan langs verschillende straten nabij het centrum, vooral rond de weg naar Gubałówka en langs de rustigere straten bij de Krupówki, de meeste nog steeds privéwoningen zonder formele toegang.

Villa Atma, waar componist Karol Szymanowski tussen 1930 en 1935 woonde, doet nu dienst als museum gewijd aan hem en hoort bij dezelfde architectonische familie, ook al dateert het van decennia na Witkiewicz’ oorspronkelijke periode. Het hoofdgebouw van het Tatra-museum, opgericht in 1888, en de Hasior-galerie die het werk toont van assemblagekunstenaar Władysław Hasior, liggen beide in hetzelfde deel van de stad en maken een vollediger architectuur-en-museumdag compleet; de gids over het Tatra-museum, Villa Atma en de Hasior-galerie behandelt alle drie in detail.

Voor een gevoel van de górale-timmertraditie waar Witkiewicz op voortbouwde, in haar onaangepaste, werkende dorpsvorm in plaats van haar gestileerde stadsversie, biedt het houten dorp Chochołów, zo’n 50 blokhuizen bleek gehouden door een jaarlijkse voorjaarsschrobbeurt, de duidelijkste zij-aan-zij vergelijking: dezelfde steile daken en blokconstructie, zonder het decoratieve programma dat Witkiewicz erbovenop legde.

De culturele wereld die beide tradities voortbracht, komt apart aan bod in de gids over górale-cultuur en klederdracht, en het andere kenmerkende houten bouwwerk van de regio, de heel andere skischans Wielka Krokiew uit 1925, wordt behandeld in haar eigen gids voor wie een vollediger beeld wil opbouwen van de bouwwerken van Zakopane.

Praktisch gezien past een op architectuur gerichte dag makkelijk rond een verblijf waar dan ook in de stad; reizigers die nog een basis kiezen, kunnen de vergelijking van Zakopane, Kościelisko en Białka Tatrzańska raadplegen voor hoe elke locatie ligt ten opzichte van de Krupówki en het museumdistrict. En voor bezoekers die als dagtocht vanaf de kuststad komen die als toegangspoort voor deze regio dient, zet de gids voor de dagtocht vanuit Krakau uiteen hoeveel van de stad, architectuur inbegrepen, realistisch in één dag past tegenover een overnachting.

Veelgestelde vragen over de bezienswaardigheden van de Zakopane-stijl

Wat is de Zakopane-stijl?

Het is een houten architectuurstijl opgebouwd uit steile met shingles gedekte daken, gesneden gevels, gehaakte spanteinden en decoratieve motieven ontleend aan lokale textiel en volkskunst-snijwerk. Ze werd in de jaren 1890 in Zakopane ontwikkeld, niet uit een andere regio ingevoerd.

Wie creëerde de Zakopane-stijl, en wanneer?

De schilder en schrijver Stanisław Witkiewicz ontwikkelde haar in de jaren 1890, samen met lokale górale-timmerlieden en voortbouwend op hun bestaande houtbouwtradities, in plaats van een techniek uit het niets uit te vinden.

Is Villa Koliba te bezoeken?

Villa Koliba, gebouwd in 1892-1894 als het eerste huis van de stijl, doet nu dienst als het Museum van de Zakopane-stijl, onderdeel van het Tatra-museumnetwerk, en kan als museum worden bezocht in plaats van alleen vanaf de straat bewonderd.

Staat de kapel van Jaszczurówka op de UNESCO-lijst van houten kerken?

Nee. De UNESCO-Werelderfgoedlijst van houten kerken van zuidelijk Klein-Polen omvat een aparte groep oudere blokhutkerken, waaronder die van Dębno bij Nowy Targ. De kapel van Jaszczurówka en de overige gebouwen in de Zakopane-stijl maken geen deel uit van die lijst.

Wat is Pęksowy Brzyzek, en mag iedereen er doorheen lopen?

Het is de oude parochiebegraafplaats van Zakopane, naast de houten kerk aan de Kościeliska-straat, toegankelijk via een gesneden houten poort die typisch is voor de Zakopane-stijl. Het is een functionerende begraafplaats, dus bezoekers zijn welkom om er respectvol doorheen te lopen, niet om haar als betaalde attractie te behandelen.

Hoeveel tijd kost het om alle drie de bezienswaardigheden te zien?

Villa Koliba, de oude kerk en Pęksowy Brzyzek liggen op een paar minuten van elkaar nabij het centrum van Zakopane, dus dat duo past in een uur. De kapel van Jaszczurówka ligt verder weg, aan de oostrand van de stad, waardoor een halve dag een realistisch tempo is voor alle drie te voet of met lokaal vervoer.

Waar kan ik de Zakopane-stijl nog meer zien?

Naast de drie kernhaltes staan er houten villa’s in de Zakopane-stijl langs straten nabij het centrum, tonen Villa Atma (het voormalige huis van Karol Szymanowski) en het hoofdgebouw van het Tatra-museum verwante architectuur, en ligt de Hasior-galerie in dezelfde architectonische buurt, al is haar eigen stijl anders.